ΣΥΜΠΑΝΤΙΚΗ ΑΡΜΟΝΙΑ

Μίκης Θεοδωράκης
Επίτιμος Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Κρήτης

Στην ομιλία μου θα αναφερθώ στα βιώματα των παιδικών και των εφηβικών μου χρόνων, τα οποία με οδήγησαν στην ενορατική σύλληψη της Θεωρίας της Συμπαντικής Αρμονίας. H σύλληψη η γραπτή διατύπωση και η υιοθέτηση της Θεωρίας αυτής, έγινε σε χρόνο (1942) που ακόμη δεν είχα μελετήσει και κατανοήσει τις προκλητικές ομοιότητες της με τη Θεωρία των Πυθαγορείων, ως προς τη σχέση της συμπαντικής με τη γήινη αρμονία. Κατά τη διάρκεια της ξένης κατοχής της Ελλάδας (1941-1944) όταν δεν πολεμούσα τον εχθρό κι όταν αυτός δεν με βασάνιζε, μόνος, με ένα βιολί, σε μια μικρή επαρχιακή πόλη, πάλευα να ανακαλύψω τους Νόμους της Μουσικής. Μελετούσα, επίσης τον πλούτο που μας κληροδότησαν οι αρχαίοι 'Έλληνες τραγικοί και φιλόσοφοι καθώς και τη νεοελληνική ποίηση.
Τα εφηβικά μεταφυσικά μου ενδιαφέροντα, η μελέτη των βιβλίων της αστρονομίας, η μουσική που καθημερινά κατακτούσα, με οδήγησαν να βιώνω με έκσταση έναν ωκεανό ήχων και αρμονιών και στη συνέχεια να προσπαθώ να θυμάμαι τη νέα μουσική ιδέα που είχε καταγραφεί στο μυαλό μου. Είχα ένα δύσκολα περιγράψιμο, Θαυμάσιο βίωμα, δηλαδή, νόμιζα ότι με τη μουσική μου ανακλούσα την αρμονία του Σύμπαντος. Ένιωθα ότι ήμουν ένα ενεργητικό μόριο στην αέναη κίνηση του συμπαντικού αρμονικού γίγνεσθαι.
Το 1943, στο συμφωνικό μου έργο Συμφωνία αρ.. 1, αρθρώθηκε μουσικά και ποιητικά η Θεωρία μου για τη Συμπαντική Αρμονία. Με ήχους και στίχους αναζητούσα το Θεό στο Φως που ενυπάρχει στο Σύμπαν, σε «ήχο ασύλληπτο σαν Σιωπή», στο Σκότος, στα δώρα των Θεών - τη Φωτιά και τη Μουσική - στη Μέθη, στον Απόλλωνα και τον Διόνυσο, στην πρωτογενή Αντίθεση Χάους και Αρμονίας, στο καθρέφτισμα της Αντίθεσης στο θηβαϊκό Κύκλο (Ιοκάστη, Έτεοκλής, Πολυνίκης, Κρέων, Αντιγόνη, Οιδίποδας), στην αέναη εναλλαγή Αγάπης-Χρέους και Εξουσίας-Βίας. Διπλοεστιακή αναζήτηση στην ουράνια Αρμονία και το Χάος και στις ανακλάσεις τους στη Γη και στη Μοίρα του Ανθρώπου - Θέση, Αντίθεση, Σύνθεση, Σύγκρουση, Νέα Σύνθεση, χωρίς αρχή και χωρίς τέλος.
H θεωρία μου για τη Συμπαντική Αρμονία - καρπός της εφηβικής φαντασίας μου - συναντούσε βιωματικά και ενορατικό τις Θεωρίες του Πυθαγόρα και του Ηράκλειτου για την Αρμονία. Πώς, όμως, η Μουσική των Σφαιρών ανακλάται στη μουσική των ανθρώπων;
Στην ομιλία μου Θα αναλύσω τις δυο θεωρίες της Μουσικής, την Αρμονία και την Αντίστιξη. θα περιγράψω τους τρόπους με τους οποίους η Αρμονία και η Avτίστιξη δίνουν λύση στη στατική και στη εν κινήσει σχέση των μουσικών φθόγγων. Θα αναφερθώ στη διαλεκτική τους σχέση Θέση +Αντίθεση= Σύνθεση - και στις συνέπειες άρνησης της Αντίθεσης, όχι μόνο στη Μουσική, αλλά και στην κοινωνική ζωή και τις πολιτικές ιδεολογίες. θα αναφερθώ στην έννοια της Αρμονίας κατά τους Πυθαγόρειους και κατά τον Ηράκλειτο και Θα δείξω πώς στην ανάλυση της σχετικής Θεωρίας των Πυθαγορείων τα εύηχα διαστήματα μιας οποιασδήποτε συνήχησης ανταποκρίνονται σε μια ιδιαίτερα απλή αναλογία αριθμών. θα περιγράψω πώς στο πρώτο μου κείμενο (1942) όριζα τη σχέση Συμπαντικής Αρμονίας και ανθρώπινης Τέχνης και πώς την ορίζουμε σήμερα.
Γνώριζα ότι η Θεωρία μου για την ύπαρξη του Νόμου της Συμπαντικής Αρμονίας ήταν γέννημα της φαντασίας μου, ένας νοητικός καρπός που σε χρόνια κρίσιμα με βοήθησε να συντονίσω τον ψυχικό μου κόσμο με τον αρμονικό βηματισμό του Σύμπαντος, αυτή τη μήτρα γένεσης της Ενέργειας, της Αρμονίας και της Ζωής. θεώρησα ότι η δωρεά της Ζωής αποκτά νόημα στο βαθμό που συντονίζεται με τη Συμπαντική Αρμονία, το Ιερό Κέντρο της οποίας έλκει την ύπαρξή μας με μια Άλογη Λογική, σε ένα αέναο, ακατανόητο και ασύλληπτο Παιχνίδι, προφανώς χωρίς νόημα ή σκοπό. H ομιλία μου Θα κλείσει με μια μικρή αναφορά στη σχετική Θεωρία του Αναξίμανδρου και του Πλάτωνα και με κάποια φοβερά ερωτήματα ως προς τη διαδικασία της μουσικής σύνθεσης και τα αναπάντητα « γιατί και «πώς» κάποιοι άνθρωποι μπορούν να <<ακούν> και δημιουργικά να μεταφέρουν στη γη τη Συμπαντική Αρμονία και κάποιοι άλλοι το Χάος. Στον Επίλογο, ως μια καλόπιστη πρόκληση της Τέχνης προς την Επιστήμη, Θα αναφερθώ στο πού έχει οδηγήσει το δυτικό άνθρωπο o μίζερος, καθαρός ορθολογισμός και η τυφλή Θρησκευτική πίστη και την απόστασή τους από τη φιλοσοφική και υπαρξιακή έξαρση των αρχαίων φιλοσόφων και δημιουργών.
Φίλοι μου, αφού υπήρξαν άνθρωποι που πριν τόσες χιλιάδες χρόνια έστρεψαν το βλέμμα και την σκέψη τους στον ουρανό για να αναζητήσουν την Αρμονία και τη Μουσική, δεν είναι νομίζω παράλογο να τους μιμηθεί στην εποχή μας ένας κοινός Θνητός, o οποίος οδηγήθηκε χωρίς να το ξέρει στα ίδια συμπεράσματα μέσω της Μουσικής. Δηλαδή, εάν τότε o Ουρανός οδήγησε τον Πυθαγόρα στη Μουσική, σήμερα αυτός o άλλος, o κοινός Θνητός, οδηγήθηκε από τη Μουσική στον Ουρανό.